مىكند و نه موجودى را معدوم مىسازد و نه قانون علَّيّت را نقض مىكند ، بلكه با معرفت و قدرتى كه دارد با بوجود آوردن علَّت اقوى ، مسير و جهت حركت گندم را تعيين مىكند ، در گندم متحرّك در مسير انتخاب شده از طرف انسان كمترين خلاف اصل و قانون صورت نمىگيرد . اگر بخواهيم قانون اين جريان را با اصطلاح مناسبى بيان كنيم ، بايد بگوئيم : 9 - نقش علل در تبديل كيفيّتهاى اوّليّه به كيفيّتهاى ثانويّه كيفيّت ثانويّه ناشى از برخورد يك جسم و بطور كلَّى يك موضوع با علَّت ضدّ قانون آن جسم كه داراى كيفيّت اوّليّه بوده است ، نمىباشد ، بلكه اين قانون عامّ عالم هستى است كه حركت همواره كيفيّتهاى اوّليّه را تغيير مىدهد و از اين تغيير كيفيّتهاى ثانويّه بوجود مىآيد . هيزم زغال مىشود ، زغال محترق مىگردد و آتش مىشود و آن گاه مبدّل به خاكستر مىگردد . كيفيّت اوّليّه و ثانويّه در جريان هيزم تا خاكستر بدينقرار است : هيزم با آن وضع و شكل خاصّ اجزاء و تركيبات آن ، كيفيّت اوّليّه است [ كه البتّه بالنّسبه به حالات پيشين كيفيّت ثانويّه مىباشد ] پس از برخورد هيزم با آتش و احتراقى معيّن ، مبدّل به زغال مىشود . زغال بالنّسبه به هيزم كيفيّت ثانويّه است ، ولى بالنّسبه به زغال محترق در مرحلهء بعدى كيفيّت اوّليّه مىباشد . زغال محترق كيفيّت ثانويّه براى زغال و كيفيّت اوّليّه مىباشد . زغال محترق كيفيّت ثانويّه براى زغال و كيفيّت اوّليه براى خاكستر است و خاكستر كيفيّت ثانويّه زغال محترق مىباشد . اين جريان مستمرّ از كيفيّتهاى اوّليّه به كيفيّتهاى ثانويّه بوسيلهء برخورد با علل ، قانون فراگير همهء متغيّرات عالم هستى است . 10 - ضرورت تفكيك ميان تعاقب حوادث و علَّت و معلول شايد حسّاسترين مسئله در شناخت فلسفهء تاريخ همين مسئله است كه متفكَّر تحليلگر بايد نهايت دقّت و كوشش خود را در بارهء آن به كار بيندازد .